Dileu elw o ofal plant sy'n derbyn gofal: Cwestiynau cyffredin

Beth yw rôl Arolygiaeth Gofal Cymru (AGC) wrth ddileu elw o ofal plant sy'n derbyn gofal?

AGC sy'n gyfrifol am reoleiddio ac arolygu gwasanaethau gofal yng Nghymru. Yng nghyd-destun polisi Llywodraeth Cymru i ddileu elw o ofal plant sy'n derbyn gofal, bydd AGC (gan weithredu ar ran Gweinidogion Cymru) yn rhoi'r newidiadau i Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016 sy'n deillio o Ddeddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2025 (‘y Ddeddf’) ar waith.

Beth mae darparwr ‘nid-er-elw’ yn ei olygu?

Er mwyn cael ei ystyried yn ddarparwr nid-er-elw o dan y Ddeddf, rhaid i sefydliad fodloni'r meini prawf canlynol (oni bai ei fod yn awdurdod lleol):

• Rhaid i brif ddiben y sefydliad ymwneud â lles plant, neu fudd cyhoeddus arall a allai fod wedi cael ei nodi gan Weinidogion Cymru.
• Rhaid iddo fod wedi'i strwythuro fel un o'r endidau cyfreithiol canlynol:
  • Cwmni elusennol cyfyngedig drwy warant heb gyfalaf cyfrannau
  • sefydliad corfforedig elusennol
  • cymdeithas gofrestredig elusennol, neu
  • gwmni buddiant cymunedol cyfyngedig drwy warant heb gyfalaf cyfrannau..

A all darparwyr er-elw barhau i weithredu yng Nghymru?

Gallant, ond o dan gyfyngiadau sylweddol. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddileu'r gallu i wneud elw o wasanaethau gofal cymdeithasol plant yn raddol, gan ganolbwyntio'n benodol ar gartrefi plant, gwasanaethau maethu a llety diogel, fel rhan o'i diwygiad ehangach o dan Ddeddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2025 (“y Ddeddf”).

Dyddiadau a newidiadau allweddol:

• Ers 1 Ebrill 2026: Rhaid i ddarparwyr newydd sy'n cofrestru neu'n amrywio eu cofrestriad ag AGC i ddarparu gwasanaethau cartrefi plant, maethu neu lety diogel fodloni'r gofynion nid-er-elw. Ni fydd darparwyr presennol yn gallu ychwanegu gwasanaeth plant o dan gyfyngiad i'w cofrestriad nac ychwanegu lleoedd newydd lle darperir gwasanaethau plant o dan gyfyngiad oni bai eu bod yn bodloni'r meini prawf nid-er-elw.
• O 1 Ebrill 2027: Bydd darparwyr er-elw yn cael eu gwahardd rhag ehangu. Ni chaniateir iddynt wneud y canlynol::
  • Ychwanegu gwelyau newydd at gartrefi plant sydd eisoes wedi cofrestru
  • Cymeradwyo gofalwyr maeth newydd
• O 1 Ebrill 2030: Dim ond o dan amgylchiadau eithriadol y gall awdurdodau lleol Cymru leoli plant gyda darparwyr er-elw, er enghraifft:
  • Os nad oes lleoliad nid-er-elw addas ar gael
  • Er mwyn cadw brodyr a chwiorydd gyda'i gilydd

Mewn achosion o'r fath, rhaid i awdurdodau lleol Cymru geisio cymeradwyaeth Gweinidogion Cymru drwy broses cymeradwyo lleoliadau atodol.

Dim ond o dan amgylchiadau eithriadol a bennir yn y rheoliadau y caniateir i ddarparwyr er-elw dderbyn lleoliadau gan awdurdodau lleol yn Lloegr.

Beth am lety diogel?

Er bod y polisi hefyd yn berthnasol i wasanaethau llety diogel, nid oes unrhyw ddarparwyr er-elw wedi'u cofrestru yng Nghymru ar hyn o bryd. Bydd y ddeddfwriaeth yn atal unrhyw ddarparwyr er-elw rhag cofrestru neu amrywio eu cofrestriad i gynnig llety diogel yn y dyfodol.

Beth yw goblygiadau'r ddeddfwriaeth sydd ar ddod ar gyfer gwasanaethau llety â chymorth i bobl ifanc 16 oed a throsodd?

Mae'r ‘Ddeddf’ yn cynnig cyfle i ailsefydlu yn raddol i fodel nid-er-elw ar gyfer yr hyn a ddiffinnir fel “gwasanaethau plant o dan gyfyngiad.” Mae'r rhain yn cynnwys:

• Cartrefi gofal i blant
• Asiantaethau maethu
• Llety diogel

Nid yw'r newid hwn i'r ddeddfwriaeth yn effeithio ar wasanaethau cymorth i bobl ifanc 16 oed a throsodd yn unig.

A yw'r ddeddfwriaeth yn berthnasol i ofal seibiant ar gyfer plant anabl nad ydynt yn derbyn gofal?

Os yw'r gwasanaeth wedi'i gofrestru fel cartref gofal i blant, mae'n debygol bod y ddeddfwriaeth yn berthnasol. Os yw'r gwasanaeth cartref gofal hefyd yn gweithredu fel ysgol ac nad yw'n darparu gwasanaeth i blant sy'n derbyn gofal (neu os yw'n darparu ar gyfer mwy o blant nad ydynt yn derbyn gofal na phlant sy'n derbyn gofal) yna ni fydd yn ddarostyngedig i'r ddeddfwriaeth. Bydd AGC yn asesu fesul achos.

Faint o ddarparwyr sydd wedi'u cofrestru ar hyn o bryd a fydd yn cael eu cynnwys o dan y diffiniad o wasanaeth plant o dan gyfyngiad?

Mae Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi data bob chwe mis. Gweler yr adroddiad diweddaraf ar dudalen we dileu elw o ofal plant sy'n derbyn gofal: trosglwyddo i fodel nid-er-elw.

Beth yw proses gofrestru AGC ar gyfer darparwyr nid-er-elw newydd?

Mae'r gofynion cofrestru craidd yn aros yr un fath ar gyfer sefydliadau nid-er-elw sy'n newydd i'r farchnad. Fodd bynnag, lle mae cais yn ymwneud â gwasanaeth sy'n un o'r “gwasanaethau plant o dan gyfyngiad” (gweler cwestiwn 5 isod), byddwn yn gofyn am ddogfennaeth ychwanegol a fydd yn tystio i'r math o ymgymeriad (e.e. cwmni elusennol cyfyngedig drwy warant heb gyfalaf cyfrannau) ac yn dangos amcanion a dibenion y sefydliad e.e. yr Erthygl Gymdeithasu a'r Memorandwm Cymdeithasu.

Rydym yn lleihau baich ailgofrestru ar wasanaethau sydd eisoes wedi'u cofrestru ac sydd am ailsefydlu eu busnes fel endid cyfreithiol nid-er-elw drwy ofyn am yr hyn sydd ei angen arnom mewn gwirionedd mewn perthynas â newid model busnes a chadarnhau amcanion a diben yn unig.

Rydym wedi diweddaru ein canllawiau i adlewyrchu'r newidiadau a gyflwynwyd gan y Ddeddf.

Beth yw'r amserlen ddisgwyliedig ar gyfer ailgofrestru ag AGC ar gyfer gwasanaethau sy'n ailsefydlu fel endid nid-er-elw newydd?

Mae AGC yn anelu at gwblhau'r broses ailgofrestru o fewn ei hamserlen 14 wythnos safonol. Fodd bynnag, gall fod yn gynt os na fydd y gwasanaeth wedi newid fawr ddim a bod gan AGC wybodaeth fanwl am y darparwr.

Fel cwmni sydd eisoes yn gwmni nid-er-elw (e.e. cwmni buddiant cymunedol cyfyngedig drwy warant), a fyddai disgwyl i ni fynd drwy'r un broses ailgofrestru?

Bydd angen i gwmnïau nid-er-elw presennol ‘amrywio eu cofrestriad’ er mwyn osgoi'r amodau a gaiff eu gosod ar ddarparwyr o 1 Ebrill 2027. Rhoddir hyn ar waith i ddarparwyr gadarnhau eu hendid cyfreithiol ac eitemau/dibenion drwy gyflwyno dogfennau ond ni fydd yn rhaid iddynt ailgofrestru'n llawn.

Beth oedd y dyddiad cau ar gyfer cyflwyno ceisiadau er elw?

Roedd yn rhaid cyflwyno pob cais gan sefydliadau nad ydynt yn un o'r pedwar model a gymeradwywyd gan Lywodraeth Cymru i AGC erbyn 31 Mawrth 2026. Roedd hyn yn berthnasol i geisiadau i gofrestru lle neu wasanaeth plant o dan gyfyngiad newydd (llety diogel/cartref gofal i blant/gwasanaeth maethu) neu i amrywio cofrestriad presennol er mwyn ychwanegu un o'r gwasanaethau neu leoedd hyn.

Beth fydd yn digwydd i geisiadau a gyflwynir ar ôl 31 Mawrth 2026?

Rhaid i unrhyw gais newydd neu gais a gaiff ei ailgyflwyno fodloni gofynion deddfwriaethol newydd a chaiff ei wrthod os na fydd yn bodloni statws nid-er-elw.

I bwy y mae'r trefniadau trosiannol yn berthnasol?

Mae'r dyddiad arbedion trosiannol ond yn gymwys i'r rheini sydd am gofrestru neu amrywio gwasanaeth neu le o dan y Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) bresennol.

Beth os nad wyf yn ychwanegu gwasanaeth na lle newydd?

Os nad ydych yn ychwanegu gwasanaeth na lle newydd, byddwch yn mynd yn wasanaeth plant o dan gyfyngiad yn awtomatig ar 1 Ebrill 2026.

A oes angen i mi gyflogi staff cyn gwneud cais?

Nid oes angen i chi gyflogi staff na rheolwr cofrestredig cyn gwneud cais. Fodd bynnag, ni fyddwn yn dyfarnu cofrestriad nes y bydd rheolwr sy'n meddu ar y cymwysterau priodol ac sydd wedi cofrestru â Gofal Cymdeithasol Cymru wedi cael ei benodi.

A oes disgwyl i ddarparwr gofal maeth er-elw drosglwyddo pob gofalwr maeth i'r endid nid-er-elw newydd ar unwaith, neu a all y ddau endid weithredu ochr yn ochr â'i gilydd er mwyn rheoli'r cyfnod ailsefydlu?

Byddai'n bosibl i ddarparwr weithredu'r ddau endid ochr yn ochr â'i gilydd am gyfnod o amser a chaniatáu i ofalwyr maeth ailsefydlu'n raddol gyda'r darparwr nid-er-elw. Bydd manylion y newid i'r endid nid-er-elw yn fater i drefniadau cynllunio busnes y darparwr unigol.

Os oes gennyf gartref gofal plant segur fel rhan o fy nghofrestriad ag AGC ac rwyf am ailddechrau'r gwasanaeth, a fydd angen iddo fod yn wasanaeth nid-er-elw?

P'un a yw gwasanaeth yn segur ai peidio, os yw wedi'i gofrestru ar yr adeg y daw'r darpariaethau i rym, yna bydd yn destun trefniadau trosiannol Atodlen 1A a bydd yn gallu gweithredu gyda chyfyngiadau.

Beth os ydw i'n gweithredu cartref gofal i oedolion a phlant?

Os yw eich cartref yn gofalu am blant yn bennaf ac mae mwy o blant nag oedolion yn y gwasanaeth fel arfer, yna mae'n debyg y byddai'n cael ei ystyried yn gartref plant a byddai'r cyfyngiadau ar ddarparwyr cartrefi plant er-elw yn effeithio arno.

Mae AGC yn cydnabod, mewn nifer bach o achosion, y gall fod gwasanaethau sy'n gofalu am niferoedd cyfartal o blant ac oedolion, neu lle y gall niferoedd amrywio gyda mwy o blant yn cael gofal nag oedolion ar adegau penodol. Yn y pen draw, bydd hyn yn dibynnu ar brif ddiben y gwasanaeth a ph'un a ystyrir ei fod yn gofalu am blant neu oedolion yn bennaf. Mewn rhai achosion, bydd angen i AGC fynegi barn yn hyn o beth – bydd yn gweithio gyda darparwyr unigol i benderfynu ar hyn lle nad yw'n glir ar unwaith o'r wybodaeth am eu cofrestriad.

Mewn rhai achosion, efallai y bydd darparwyr am addasu eu polisïau derbyn i sicrhau eu bod yn osgoi'r risg o weithredu gwasanaeth cartref gofal yn gyfan gwbl neu'n bennaf ar gyfer plant. Mewn achosion eraill, gall darparwyr ddewis ailsefydlu eu hunain fel un o'r cyrff nid-er-elw i'w galluogi i weithredu “yn gyfan gwbl neu'n bennaf ar gyfer plant” am gyfnodau lle mae angen gwneud hynny.

Pryd y bydd angen i awdurdod lleol a darparwr gofal gofrestru ar y cyd ag AGC?

O dan Atodlen 1, paragraff 1 o Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016, diffinnir gwasanaeth cartref gofal fel gwasanaeth sy'n darparu llety ynghyd â gofal nyrsio neu ofal i berson oherwydd ei fod yn agored i niwed neu oherwydd ei anghenion.

Lle mai'r awdurdod lleol yw'r tenant sy'n rhentu eiddo gan landlord ac yn comisiynu gofal gan ddarparwr gofal ar wahân, ystyrir bod y ddau barti yn darparu'r gwasanaeth rheoleiddiedig ar y cyd - gyda'r awdurdod lleol yn darparu'r llety a'r darparwr gofal yn darparu'r gofal a'r cymorth.

Yn y sefyllfa hon, rhaid i'r awdurdod lleol a'r darparwr gofal gofrestru ag AGC ar y cyd.

Sut y gellir osgoi cofrestru ar y cyd yn yr amgylchiadau hyn?

Er mwyn osgoi'r angen i gofrestru ar y cyd, rhaid mai'r darparwr gofal yw'r tenant sy'n dal y les â'r landlord.

O dan y trefniant hwn, y darparwr gofal sy'n gwbl gyfrifol am ddarparu'r gwasanaeth rheoleiddiedig ac felly:

• Bydd yn cofrestru ag AGC ar ei ben ei hun, ac
• Yn gwbl gyfrifol am fodloni holl ofynion y fframwaith arolygu (Llesiant, Gofal a Chymorth, Arweinyddiaeth a Rheolaeth a'r Amgylchedd).

Os bydd AGC yn cyhoeddi unrhyw Hysbysiadau Gweithredu â Blaenoriaeth, y darparwr cofrestredig sy'n gwbl gyfrifol am fynd i'r afael â'r rhain, a bydd yn rhaid iddo weithio'n uniongyrchol gyda'i landlord i ddatrys unrhyw broblemau sy'n ymwneud â'r amgylchedd neu'r adeilad.

A oes unrhyw gyfyngiadau ar ddarparwyr er-elw mewn perthynas â'r trefniadau hyn?

Oes. Nid yw darparwyr er-elw bellach yn gallu ychwanegu gwasanaethau neu leoedd ychwanegol i'w cofrestriad, p'un a ydynt yn gweithredu ar eu pen eu hunain neu fel rhan o drefniant ar y cyd.

Pwy all weithredu fel yr Unigolyn Cyfrifol o dan bob un o'r pedwar model nid-er-elw?

Byddai hyn yn dibynnu ar y model – ymddiriedolwyr, cyfarwyddwyr, neu aelodau. Bydd AGC yn parhau i asesu cymhwysedd yr Unigolyn Cyfrifol yn ystod y broses gofrestru. Darllenwch adran 4 o Ganllawiau Deddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) ar Gofrestru i gael rhagor o wybodaeth am Unigolion Cyfrifol.

A all Unigolyn Cyfrifol neu gyfarwyddwyr eraill (e.e. Adnoddau Dynol, cyllid) gael cyflog o dan y modelau nid-er-elw? Beth a gaiff ei ystyried fel cyflog ‘rhesymol’?

Gallant, caiff cyflogau eu caniatáu os byddant yn rhesymol ac yn dryloyw ac yn cydymffurfio â'r ddeddfwriaeth berthnasol ar gyfer y model penodol. Mae'r rheoleiddwyr ariannol sy'n goruchwylio'r pedwar model nid-er-elw a ganiateir, e.e. y Comisiwn Elusennau, yn darparu canllawiau ar hyn.

A fydd Llywodraeth Cymru neu AGC yn gosod canllawiau cyflog ar gyfer cyfarwyddwyr cwmnïau buddiant cymunedol ac Unigolion Cyfrifol?

Na, ni fydd AGC na Llywodraeth Cymru yn gosod canllawiau cyflog. Mae gan reoleiddwyr ariannol presennol ofynion a chanllawiau ar hyn eisoes.

A all cyflogai y telir cyflog iddo weithredu fel ymddiriedolwr neu gyfarwyddwr ar gyfer model elusennol hefyd?

Gallai, ond dim ond mewn amgylchiadau cyfyngedig. Rhaid i ddogfennau llywodraethu'r elusen nodi hyn, ac yn y rhan fwyaf o achosion, bydd yn ofynnol cael caniatâd y Comisiwn Elusennau. Rhaid i'r trefniant fod er budd pennaf yr elusen, a rhaid rhoi camau diogelu cadarn ar waith i reoli achosion o wrthdaro buddiannau, gan gynnwys:

• Rhaid i'r cyflogai-ymddiriedolwr ddatgan ei ddiddordeb.
• Rhaid iddo beidio ag ymuno mewn trafodaethau a phenderfyniadau am delerau ei gyflogaeth ei hun.
• Rhaid i'r elusen gofnodi penderfyniadau mewn ffordd dryloyw i sicrhau bod y taliad yn rhesymol.

Darllenwch ganllawiau'r Comisiwn Elusennau ar y rheolau mewn perthynas â thalu ymddiriedolwr.

Pa gymorth sydd ar gael i ddarparwyr sy'n ailsefydlu fel un o'r modelau nid-er-elw a ganiateir?

Gall AGC gynnig cyngor ar y broses gofrestru.

Gall Cwmpas eich cefnogi gyda chyngor ar sut i sefydlu fel un o'r pedwar model y mae'r Ddeddf yn caniatáu iddynt fod yn ddarparwyr gwasanaethau plant o dan gyfyngiad.

A oes angen talu i ddefnyddio Cwmpas?

Nac oes, caiff y gwasanaeth ei ariannu gan Lywodraeth Cymru ac mae ar gael am ddim i ddarparwyr.

A yw Cwmpas yn caniatáu defnyddio priswyr ar gyfer y prisiannau cychwynnol?

Ydy, ond mae fframwaith ffurfiol wrthi'n cael ei ddatblygu o hyd. Gellir trefnu prisiannau fesul achos.

Ble y gallaf gael cymorth â'm cais?

Os oes gennych unrhyw ymholiadau am y wybodaeth hon, anfonwch e-bost i: AGC@gov.wales. Rydym yma i roi cymorth ac arweiniad ac rydym yn fwy na pharod i gyfarfod â chi i drafod eich amgylchiadau unigol.

Gallwch hefyd ddod o hyd i'r manylion llawn am y ddeddfwriaeth a'r broses o ailgofrestru fel model nid-er-elw ar dudalen we Llywodraeth Cymru ar Newid i fodelau gofal nid-er-elw ar gyfer plant sy'n derbyn gofal yng Nghymru.

Pa ganllawiau sydd ar gael i ddarparwyr er-elw sydd am ailsefydlu fel endid nid-er-elw?

I gefnogi darparwyr sy'n ystyried ailsefydlu eu hunain fel un o'r modelau nid-er-elw a ganiateir o dan Ddeddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2025, mae Llywodraeth Cymru yn ariannu Cwmpas i gynnig cyngor wedi'i deilwra a chymorth ymarferol.Mae hyn yn cynnwys canllawiau ar ailstrwythuro, llywodraethu, a dewis y ffurf gyfreithiol fwyaf addas. Gall darparwyr ddod o hyd i ragor o wybodaeth a chael cymorth drwy wefan Cwmpas.

Mae gan AGC hefyd dudalen we ar ddileu elw o ofal plant.Bydd yn cael ei diweddaru â gwybodaeth bellach dros y misoedd nesaf.

Mae tudalen we Llywodraeth Cymru ar newid i fodelau nid-er-elw ar gyfer plant sy'n derbyn gofal yn cynnwys rhagor o wybodaeth.

Beth yw'r amserlen ddisgwyliedig, mewn perthynas â rheoleiddwyr ariannol, er mwyn ailsefydlu cwmni cyfyngedig i gwmni buddiant cymunedol neu fodel cymeradwy arall?

Gellir cofrestru â rheoleiddiwr ariannol yn gyflym (rhwng 1-2 wythnos), ond mae ailsefydlu gwasanaeth yn llawn yn dibynnu ar gymhlethdod, perchnogaeth, trefniadau llywodraethu, trefniadau ariannol ac yn y blaen.

Beth yw amcangyfrif y gost ar gyfer ailsefydlu fel model nid-er-elw?

Mae'r costau'n amrywio'n eang yn dibynnu ar strwythur a gwasanaethau'r sefydliad.

A fydd y meini prawf arolygu yn newid ar gyfer gwasanaethau plant nid-er-elw?

Caiff pob gwasanaeth ei arolygu o dan Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016 a'r Rheoliadau a'r canllawiau statudol cysylltiedig. Fodd bynnag, bydd yn rhaid i AGC gynnwys agweddau newydd ar ‘y Ddeddf’, fel monitro trefniadau ariannol afresymol ac anghymesur.

A fydd AGC yn monitro'r lefel gydymffurfiaeth â'r statws nid-er-elw yn barhaus?

Bydd, gall AGC wneud hyn drwy ddatganiadau blynyddol a chydweithio â rheoleiddwyr ariannol. Gall datganiadau ffug arwain at roi camau gorfodi ar waith. Mae'n bosibl y bydd AGC yn cyflogi cyfrifwyr arbenigol er mwyn helpu i asesu unrhyw bryderon a godir.

Beth fydd yn digwydd os caiff darparwr ei ganfod yn cael budd ariannol mewn ffordd sy'n tanseilio ei statws nid-er-elw?

Gall AGC ymchwilio a chymryd camau gorfodi, a allai gynnwys canslo cofrestriad.